Plato wist dat als geen ander. Hoewel zijn filosofie mede geïnspireerd is door de abstracte manier van redeneren van wiskundigen, wisselt hij in zijn dialogen strikt logische argumenten af met mythen van eigen hand. Die verhalen hebben een duidelijke functie binnen de context van Plato’s eigen werk, maar zijn al snel ook een eigen leven gaan leiden. Ze zijn door de eeuwen heen food for thought gebleken, zij het niet per se op de manier die Plato bedoeld had. In een recent boek, De Mythen van Plato. Verhalen voor alle tijden, hebben Bert van den Berg en zijn collega Hugo Koning de mythen van Plato opnieuw naar het Nederlands vertaald en in begeleidende essays laten zien hoe Plato’s mythen steeds weer de filosofische verbeelding hebben geprikkeld.

In zijn voordracht is Bert ingaan op de functie die de mythe binnen het werk van Plato heeft, maar ook op de manier waarop Plato’s mythen als denkinstrumenten zijn gebruikt door latere generaties. Centraal thema is de relatie tussen denken en beelden: waarom we niet zonder beelden en verhalen kunnen, wat de risico’s van het beeldend denken zijn, en waarom juist de mythen van Plato steeds weer tot zelf denken uitnodigen.

Bert van den Berg doceert Griekse en Romeinse filosofie aan de Universiteit Leiden. In zijn onderzoek houdt hij zich met name bezig met de platoonse traditie. Zo heeft hij onder meer gepubliceerd over de relatie tussen filosofie, poëzie en religie in het Neoplatonisme (The Hymns of Proclus, 2001), over antieke opvattingen over taal (Proclus’ Commentary on the Cratylus in Context, 2008). Op dit moment werkt hij vooral aan het thema ethiek en morele educatie: hoe we volgens de antieke filosofen betere mensen kunnen worden.

Het zojuist verschenen boek De Mythen van Plato, Verhalen voor alle tijden van Bert van den Berg en Hugo Koning is uitvoerig aan bod gekomen tijdens de lezing.

Alle mythen van Plato (plus de grotvergelijking) in een frisse nieuwe Nederlandse vertaling met inleiding en essays waarin we laten zien dat de mythen van Plato steeds weer gebruikt worden om na te denken over eigentijdse thema’s, van de betekenis van het internet tot aan bijna-doodervaringen en van de liefde tot aan eco-filosofie.

De recensie van de Volkskrant: 'een prikkelende beschouwing'.

Verslag 3 oktober ‘22 door Onno Zijlstra.

Bert van den Berg maakte samen met zijn collega Hugo Koning een mooi boek met vlotte vertalingen van een tiental verhalen die Plato vertelt om zijn ideeën voor de lezer te verhelderen. Begeleidende essays laten zien waarom Plato deze beeldende taal nodig had, waarom ze tot op de dag van vandaag intrigeren, en plaatsen ze in hun historische context.

Op 3 oktober was Bert van den Berg (docent aan de Rijksuniversiteit Leiden) te gast in het filosofisch café van de Stichting Tertulia. Dat leverde een boeiende lezing en een geanimeerd gesprek op. Over het verdwenen Atlantis - waar veel naar gezocht is, en dat door velen ook zogenaamd gevonden is, maar dat toch gewoon aan de rijke fantasie van Plato is ontsproten om imperialisme aan de kaak te stellen. Over de mythe van de grot. Over het verhaal van de wagenmenner met het witte en het zwarte paard ter illustratie van het idee van de driedeling van de ziel. Over het verhaal van de machtige bolmensen die door Zeus in tweeën werden gekliefd “zoals ze lijsterbessen doorsnijden om ze in te maken, of zoals ze met een haar eieren doorsnijden” (over verliefdheid; aan de orde in rechtszaken in de V.S rond homoseksualiteit – voor Plato een natuurlijke optie).

En over het verhaal over de uitvinding van het schrift in het oude Egypte. Plato leefde in het Griekenland waarin de orale cultuur definitief op de achtergrond raakte ten opzichte van de cultuur van het schrift. Hij stelt via zijn verhaal over de Egyptische godheden Theuth (“top-techneut”) en Thamos de voor en nadelen van het schrift aan de orde als pharmakon (Grieks voor zowel ‘geneesmiddel’ als ‘gif’). Duidelijk is dat Plato zelf de mogelijkheden ervan ten volle heeft uitgebuit door voor zijn geschriften de vorm van de dialoog te kiezen (Socrates in gesprek met …). Onze tijd kent een vergelijkbare overgang – naar een digitale cultuur. Plato stimuleert ons daarop te reflecteren en onze afwegingen te maken.

En tenslotte was er nog een overkoepelend thema: denken in beelden. Waarom we niet zonder beelden en verhalen kunnen en wat de risico’s van het denken in beelden zijn. Zo heeft het beeld van de menselijke hersenen als computer ons een veel te rationalistisch mensbeeld gegeven. Economen zijn decennia in hun modellen en voorspellingen uitgegaan van een constructie, de homo economicus, de rekenende mens – en dan raar staan te kijken dat je voorspellingen niet uitkomen.

Achteraf bezien hebben we het dus, geïnspireerd door Bert van den Berg en zijn Plato, over heel veel zaken gehad. Food for thought. Als ik weer eens via Teut naar De nieuwe Graanschuur fiets, zal ik ook aan Theuth denken, met alle gevolgen van dien.

(O.Z.)

https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/bert-van-den-berg#tab-1