Terugblik van Kunst Café – studioZAND

Erna Huppelschoten & Frans Ottink
Maandag 1 juni 2026 · Het Lokaal, Amersfoort

Tertulia in gesprek met Frans Ottink en Erna Huppelschoten van studioZAND   

Tijdens deze Tertulia-bijeenkomst stonden de keramisten Frans Ottink en Erna Huppelschoten  centraal. Zij vertelden over hun ontwikkeling als makers, hun fascinatie voor porselein, hun  samenwerking binnen studioZAND en hun visie op keramiek als ambacht, ontwerp en kunstvorm.  De avond bood niet alleen inzicht in hun werk, maar ook in de manier waarop zij al tientallen jaren  vormgeven aan een eigen praktijk waarin experiment, vakmanschap en nieuwsgierigheid  samenkomen. 

Achtergrond en creatieve ontwikkeling  

Zowel Frans Ottink als Erna Huppelschoten hadden van jongs af aan allebei al de behoefte om  dingen te maken. Via de lerarenopleiding handvaardigheid werd Erna docent bij Scholen in de  Kunst. Ook Frans volgde de lerarenopleiding en vervolgens de designopleiding in Arnhem. Later is  ook hij docent geworden. Tijdens zijn opleiding ontdekte hij dat gebruiksvoorwerpen van porselein  hem bijzonder aanspraken. Een kopje, een bord of een schaal zijn objecten die dicht bij het  dagelijks leven staan. Juist daarin zag hij een onuitputtelijke bron van mogelijkheden: hoewel er al  ontelbaar kopjes zijn gemaakt, vindt hij dat iedere generatie zijn eigen vormen ontwikkelen.  Inspiratiebron voor hem zijn o.a. Bauhaus en Art Deco. Dat zie je ook terug in de geometrische  basis in zijn werk. 

Erna's ontwikkeling verliep vooral via sieraden en objecten. Zij beschrijft hoe haar werk zich  geleidelijk ontwikkelde door voortdurend nieuwe stappen te zetten. Ideeën ontstonden niet vanuit  een vooropgezet concept, maar door te experimenteren, te maken en te reageren op wat het  materiaal en het werk zelf teruggeven. Zij wordt geïnspireerd door de natuur en natuurvormen:  eikels, kersenpitten en bloemvormen keren regelmatig terug in haar werk. Zij hecht aan de  betekenis van het sieraad, op de huid, dicht bij de drager. Ook onderzoekt ze hoe haar sieraden,  als zij niet worden gedragen, een kunstzinnig object kunnen zijn, zodat het niet in een la of doosje  verdwijnt.  

Beiden benadrukken dat hun artistieke ontwikkeling geen rechte lijn is geweest. Nieuwe ideeën  ontstonden vaak onverwacht. Sommige richtingen werden weer verlaten, andere bleven jarenlang  terugkeren. 

Aanvankelijk hadden beiden hun eigen atelier, maar sinds 2003 werken zij samen in studioZAND,  waar ontwerp, productie en experiment hand in hand gaan. 

Materiaal en technische en creatieve ontwikkeling  

Frans en Erna vertellen dat keramiek geen eenduidig materiaal is, maar een verzamelnaam voor  verschillende materiaalsoorten met elk hun eigen eigenschappen. Er is onderscheid tussen  aardewerk, steengoed, porselein en bone china. De geografische herkomst van de klei bepaalt de  eigenschappen en het gebruik. Porselein is een sediment dat gevonden wordt aan de voet van  gebergten (China, de Alpen). Steengoed is grover en is meer geschikt voor dikkere objecten. De  Nederlandse rivierklei is alleen geschikt voor grover werk, zoals bakstenen. Aardewerk wordt op  relatief lage temperatuur gebakken en blijft poreus, terwijl steengoed door hogere temperaturen  harder en waterdicht wordt. Porselein, het materiaal waarmee studioZAND vooral werkt, wordt nog  heter gestookt en onderscheidt zich door zijn hardheid, lichte doorschijnendheid en verfijnde  uitstraling.  

Juist die rijkdom aan mogelijkheden maakt keramiek en vooral porselein voor hen zo interessant.  Beiden beschrijven het materiaal als eigenzinnig en soms onvoorspelbaar. Ondanks jarenlange  ervaring blijft het verrassen. Kleuren gedragen zich soms anders dan verwacht, vormen  vervormen tijdens het bakken en niet alles laat zich volledig controleren. 

Waar Frans vroeger probeerde het materiaal zoveel mogelijk te beheersen, heeft hij gaandeweg  geleerd om juist ruimte te geven aan die onvoorspelbaarheid. In recent werk laat hij vervormingen  toe en accepteert hij dat het materiaal soms een eigen richting kiest. Volgens hem ontstaat juist  daar vaak een bijzondere kwaliteit. 

Technisch gezien werken zij voortdurend onderzoekend. Ze experimenteren met kleurpigmenten  die door het porselein worden gemengd, met verschillende baktemperaturen, glazuren en  recepturen. Een bijzonder voorbeeld is Erna's onderzoek naar bone china. Vanuit haar  belangstelling voor materiaalonderzoek ontwikkelt zij eigen mengsels waarin dierlijke botten  worden verwerkt, later gevolgd door experimenten met menselijke crematie-as. Dat laatste resulteert in zeer ‘persoonlijk’ materiaal, waarbij iedere as een andere invloed heeft op kleur,  structuur en verwerking. 

Het creatieve proces begint vaak met modelleren. Frans vertelt dat hij zich nog altijd ook  beeldhouwer voelt. Het maken van een eerste model in gips vindt hij een van de mooiste fases  van het werk. Daarna volgen mallen, gietprocessen en vaak lange series.  Erna geniet juist van het moment waarop grote aantallen objecten bij elkaar komen: tientallen  bekers of honderden kralen. Dan ontstaat voor haar een nieuw beeld dat meer is dan de  afzonderlijke onderdelen. 

Samenwerking en taakverdeling  

De samenwerking verliep in het begin niet vanzelfsprekend, dat was een leerproces. Allengs  ontstond een taakverdeling die gebaseerd was op hun verschillende, maar ook complementaire  kwaliteiten. 

Frans wordt door Erna omschreven als een uitzonderlijk goede modelleur en mallen-maker.  Hij is erg precies en zijn technische vaardigheden maken het mogelijk complexe ideeën  daadwerkelijk uit te voeren. Hij zoekt voortdurend de grenzen op van wat met porselein mogelijk  is. 

Erna vervult binnen StudioZAND meer de organiserende rol. Zij bewaakt de planning, onderhoudt  contacten en houdt overzicht over de vele projecten die naast elkaar lopen. Frans zegt dat hij  zonder haar waarschijnlijk volledig zou verdwijnen in het maakproces zelf. Terwijl bij het runnen  van een bedrijf ook communicatie, organisatie en het stellen van prioriteiten noodzakelijk is. 

Juist doordat beiden verschillende kwaliteiten meebrengen, is hun samenwerking duurzaam  gebleken. Ze vullen elkaar niet alleen praktisch aan, maar houden elkaar ook scherp in artistieke  keuzes. 

Balans tussen ambacht, kunst en serieproductie  

Een interessant onderwerp tijdens de avond was de verhouding tussen ambacht, kunst en  serieproductie. StudioZAND produceert zowel unieke objecten als series die in grotere aantallen  worden gemaakt. Dat roept de vraag op of serieproductie afbreuk doet aan de artistieke waarde  van een object. 

Voor beide makers is dat onderscheid niet zo relevant. Volgens Erna zit de waarde niet in de  oplage, maar in het verhaal dat een vorm vertelt. Als de het ontwerp goed is, dan is het dat niet  alleen als unica, maar ook als het tien of honderd keer wordt gemaakt. De vorm behoudt dan toch  zijn kracht. 

Frans vertelt dat hij juist veel plezier beleeft aan het maken van series. Het repetitieve werk heeft  iets meditatiefs. Tegelijkertijd blijft de behoefte bestaan om nieuwe vormen en nieuwe  betekenissen te onderzoeken. De afwisseling tussen ambachtelijke productie en artistieke  ontwikkeling maakt het juist uitdagend 

Een voorbeeld hiervan is de grote porseleinkast die is aangekocht door Museum Flehite en daar  ook te zien is. Het is een strakke eikenhouten constructie, waarin verschillende vormen  porseleinen cilinders staan. Die kan je als losse gebruiksobjecten zien, of in zijn totaliteit als  porseleinkast. Daarmee ontstaat de overloop van meubel, verzameling objecten naar kunstwerk. Een ander voorbeeld zijn de kralen die ze voor een kralengordijn voor Hella Jongerius produceren.  Het zijn tienduizenden kralen tussen de drie en zes centimeter, die in een bepaald patroon aan  elkaar worden geknoopt. Het gaat over heel veel kralen die samen eigenlijk een groot kunstwerk  gaan vormen. Dus misschien is de vraag over aantallen en kunst ook wel een beetje academisch. 

Keramiekprijs en Nederlandse keramiektraditie  

Reden waarom Frans en Erna deze avond bij Tertulia zijn heeft ook te maken met de prestigieuze  Keramiekprijs die ze in september van de Achterberg-Domhof Stichting ontvangen. Deze prijs  wordt eens in de twee jaar toegekend aan personen, instellingen of bedrijven die een belangrijke  bijdrage leveren aan de Nederlandse keramiek. 

Zij krijgen de prijs niet alleen voor hun eigen werk, maar nadrukkelijk ook voor hun rol als  kennisdragers en kennisdelers en als opleiders van jonge makers. Dus voor het totaal van hun  bijdragen aan de ontwikkeling van de keramiektraditie. Gekoppeld aan de prijs is een  tentoonstelling van hun werk in Het Princessehof in Leeuwarden, van 4 juli ™ oktober. 

Op de vraag naar het kenmerkende van de Nederlandse keramiek reageren ze wat aarzelend.  Er zijn heel veel keramisten in Nederland die weliswaar allemaal met het zelfde materiaal werken,  maar die ook een grote diversiteit kent. Waar Nederland wereldwijd natuurlijk om bekend is, is het  Delfts Blauw, maar de Nederlandse keramiekgeschiedenis is veel rijker. Tot ver in de twintigste  eeuw kende Nederland talloze keramische fabrieken die prachtige producten maakten, die  tegenwoordig nauwelijks nog bekend zijn. 

Werken in opdracht  

Naast hun autonome werk voeren Frans en Erna al jarenlang opdrachten uit voor ontwerpers,  kunstenaars en bedrijven. Juist die combinatie van eigen werk en werk in opdracht van anderen  heeft hun studio economisch mogelijk gemaakt. 

Frans vertelt hoe hij na zijn afstuderen nog jaren verschillende bijbanen had voordat zijn eigen  werk voldoende inkomen opleverde. Pas later groeide studioZAND geleidelijk uit tot een  gerenommeerd atelier dat samenwerkt met bekende ontwerpers.  

Bij het uitvoeren van opdrachten speelt hun technische expertise een grote rol. Ontwerpers  komen regelmatig met ambitieuze ideeën die moeilijk realiseerbaar lijken. Juist het vinden van  oplossingen voor zulke uitdagingen vormt een belangrijk onderdeel van hun werk. Tegelijkertijd  bewaken zij hun eigen artistieke integriteit en blijven zij ruimte maken voor autonome projecten en  experimenten. 

Een belangrijk uitgangspunt voor hen is dat zij alleen opdrachten aannemen waar zij inhoudelijk  achter staan. Opdrachten die zij overbodig vinden of die geen meerwaarde hebben, slaan zij af.  Die vrijheid hebben ze inmiddels opgebouwd en dat beschouwen ze als een groot voorrecht. 

Résume  

De avond gaf een boeiende inkijk in de wijze waarop Frans en Erna hun werk doen. Hoe ze  ambachtelijkheid en vakmanschap combineren met onderzoek en experiment. Ze vertelden over  de eigenzinnigheid van porselein en hoe vormen betekenis krijgen door een verhaal te vertellen.  En hoe één object kunst kan zijn, maar ook hoe serie-objecten zich samen tot een groter  kunstwerk kunnen ontwikkelen.

Door Elly van Eijk.

Foto Joop ter Maat